རྩ་ཁྲིམས་དང་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས། རྩ་ཁྲིམས་དམངས་གཙོ།བཅས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གླེང་བ།
སྤེལ་བའི་དུས་ཚོད། : 2017-01-17 ཡིག་གཟུགས། 【 ཆེ། 】 【 འབྲིང་། 】 【 ཆུང་། 】

  རྩ་ཁྲིམས་ནི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་གི་ཁྲིམས་མཐོ་ཤོས་དེ་ཡིན་ལ། ལུང་པའི་ནང་གི་མི་རིགས་ཡོངས་རྫོགས་དམ་དུ་སྦྲེལ་བྱེད་ཀྱི་གཞི་རྩའི་རྩ་འཛིན་དང་རིན་ཐང་ཁག་སྟེ། རང་དབང་དང་འདྲ་མཉམ། དྲང་བདེན་སོགས་ཀྱི་རྨང་གཞི་ཐོག་སྲིད་གཞུང་གིས་མི་སེར་དབང་སྒྱུར་དགོས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ཁག་ཁ་གསལ་པོའི་ངང་ཡིག་ཆ་གཅིག་གི་ནང་དུ་ཕྱོགས་བསྡུས་བྱས་པ་ཞིག་ལ་རྩ་ཁྲིམས་ཟེར། ཡིན་ཡང་ཡིག་ཐོག་ལ་ཕབ་པའི་རྩ་ཁྲིམས་དང་ཡིག་ཐོག་ལ་མ་ཕབ་པའི་རྩ་ཁྲིམས་རིགས་གཉིས་ཡོད་དེ། འཛམ་གླིང་ནང་གི་རྩ་ཁྲིམས་རྙིང་ཤོས་སུ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱིན་པའི་ཨ་རི་རྒྱལ་ཁབ་(United States)ཀྱི་རྩ་ཁྲིམས་དང་འཛམ་གླིང་ནང་གི་རྩ་ཁྲིམས་རིང་ཤོས་སུ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱིན་པའི་རྒྱ་གར་(India)གྱི་རྩ་ཁྲིམས་སོགས་ནི་ཡིག་ཐོག་ལ་ཕབ་པའི་རྩ་ཁྲིམས་ཀྱི་དཔེ་མཚོན་ཡིན་ལ། དེ་ལས་ལྡོག་སྟེ།་ཨིན་ཡུལ་(United Kingdom)ལ་ཆ་མཚོན་ན། ཡིག་ཐོག་ལ་ཕབ་པའི་རྩ་ཁྲིམས་ཞེས་ཡིག་ཆ་རྡོག་རྡོག་ཅིག་སྟོན་རྒྱུ་མེད་པ་ལྟ་བུ་རེད། འོན་ཀྱང་། རྩ་ཁྲིམས་(constitution)ཡོད་པ་ཙམ་གྱིས་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་(constitutionalism)འཚོ་གནས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པའི་ངེས་པ་མེད། ད་ལྟའི་ཆར་འཛམ་གླིང་གི་ལུང་པ་མང་ཆེ་བར་རྩ་ཁྲིམས་ཡོད་ཀྱང་། རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་ད་དུང་དབུ་བརྙེས་ཐུབ་ཀྱི་མེད། དཔེར་ན། ཙི་ནའི་རྒྱལ་ཁབ་ལ་ཆ་མཚོན་ན། རྩ་ཁྲིམས་ཡང་དག་པ་ཞིག་༡༩༨༢་ལོར་བཟོས་ཡོད་ལ། ༢༠༡༥་ནས་བཟུང་། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་འགོ་ཁྲིད་ཚོས་ལོ་རེའི་ཟླ་༡༢་པའི་ཚེས་༤་དེ་རྒྱལ་ཡོངས་རྩ་ཁྲིམས་ཉིན་མོར་སྲུང་བརྩི་བྱེད་རྒྱུར་ཐག་བཅད་ཡོད། དེ་ཡང་སྲིད་འཛིན་ཞི་ཅིན་ཕིན་གྱིས་༼རྩ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚེ་སྲོག་ནི་ལག་བསྟར་གྱི་སྒང་ན་ཡོད༽་ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན། (1)རྩ་ཁྲིམས་ནང་གསལ་བའི་གཞི་རྩའི་རིན་ཐང་དང་རྩ་འཛིན་ཁག་ལག་བསྟར་བྱེད་རྒྱུ་དེ་གལ་ཆེ་ཤོས་ཡིན། འོན་ཀྱང་། ལུང་པ་ཁ་ཤས་ནང་རྩ་ཁྲིམས་ཡིག་ཐོག་ལ་བཀོད་པ་ཙམ་མ་གཏོགས། རྩ་ཁྲིམས་ཀྱི་གོ་ས་དམའ་བས། ལུང་པའི་ནང་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་ཀྱི་བྱེད་ནུས་ཐོན་ཐུབ་ཀྱི་མེད།

  རྩ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ས་ཐིག་ཅིག་འཐེན་གྱི་ཡོད་ལ། སྲིད་འཛིན་དང་སྲིད་བློན་སོགས་སུ་ཡིན་རུང་། ས་ཐིག་དེ་ལས་ཕར་བརྒལ་མི་ཆོག་པ་རྩ་ཁྲིམས་ནང་ཁ་གསལ་གཏན་འབེབས་གནང་ཡོད། རྩ་ཁྲིམས་དམངས་གཙོ་རིག་པའི་མཁས་པ་་སི་ཀྲེ་ཧྥིན་་ཧོམ་(Stephen Holmes)གྱིས་རྩ་ཁྲིམས་བརྒྱུད་ནས་མི་དམངས་དབང་སྒྱུར་བྱེད་དགོས་པ་མ་ཟད། དབང་སྒྱུར་མཁན་ཡང་དབང་སྒྱུར་དགོས་༼ “rulers, too, need to be ruled.” ༽གསུངས་པ་བཞིན།(2) རྩ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྒང་དུ་སུ་གང་ཡང་ཡོད་མི་ཆོག་ལ། ད་ལྟའི་དུས་ཀྱི་འཛམ་གླིང་གི་ཆབ་སྲིད་ཚན་རིག་པ་གྲགས་ཅན་་ཧྥི་རན་སེ་སིས་་ཧྥོ་ཀོ་ཡ་མ་(Francis Fukuyama)ལགས་ཀྱིས། སྤྱི་ཚོགས་ཧྲིལ་པོའི་རིན་ཐང་ཁག་མཚོན་ཐུབ་པའི་ཕྱི་གསལ་ནང་གསལ་གྱི་ཁྲིམས་དང་སྒྲིག་གཞི་ཁག་མི་སེར་ཙམ་མ་ཡིན་པར། ལུང་པའི་ནང་གི་དབང་ཚད་ཆེས་མཐོ་ཤོས་ཀྱི་འགོ་ཁྲིད་ཀྱང་དམ་པོར་འཆིང་བ་ཞིག་ལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དབང་སྒྱུར་(The rule of law≠ Rule by law)ཞེས་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། (3)དེ་བས་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་ཀྱི་སྲིད་གཞུང་དང་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་མིན་པའི་སྲིད་གཞུང་གཉིས་དབར་གྱི་ཁྱད་པར་གཙོ་བོ་དེ། གཞུང་གི་དབང་ཆ་ཚོད་འཛིན་༼limiting power is the key feature of constitutional democracy༽(4) བྱེད་ཐུབ་མིན་གྱི་སྒང་ནས་འཇོག་དགོས།

  རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས། (Constitutionalism)

  རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་ནི་མི་སེར་གྱི་རང་དབང་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པ་དང་། ལྷག་པར་དུ་གྲངས་ཉུང་གི་གནས་སྟངས་ཁྲོད་ལྷག་པའི་མི་ཚོའི་རང་དབང་འགན་ལེན་བྱེད་པ་ཞིག་ལ་གོ་ཞིང་། སྲིད་གཞུང་གིས་རྩ་ཁྲིམས་ཀྱི་དགོངས་དོན་ལྟར་དབང་ཆ་དང་བཀོལ་ནས་སྤྱི་དམངས་ཀྱི་ཐོབ་ཐང་སྲུང་སྐྱོབ་དང་། མི་དམངས་མངོན་འདོད་ཁག་ལ་འགན་ལེན་དགོས་པ་དེ་ལ་སྒྲུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་(positive constitutionalism)ཟེར། ཡིན་ཡང་གནས་སྟངས་མང་པོའི་ཁྲོད་དུ་སྲིད་གཞུང་ནི་མི་དམངས་ཀྱི་རང་དབང་ཐོབ་ཐང་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་མཁན་མ་ཡིན་པར། དེ་དག་རྡོག་རོལ་གཏོང་མཁན་ཆགས་ཀྱི་ཡོད་སྟབས། རྩ་ཁྲིམས་དམངས་གཙོ་རིག་པའི་མཁས་པ་་ཨན་སྒྲི་ར་སི་་ས་ཇོ་(Andras Sajo)ལགས་ཀྱིས་གསུངས་བ་བཞིན་༼རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྲིད་གཞུང་གི་དབང་ཆ་ལ་ཚད་བཀག་བཟོས་ནས་སྤྱི་དམངས་ཀྱི་ཞི་བདེ་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པ༽་ཞིག་ལ་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་ཟེར་གྱི་ཡོད། (5) དེ་ལ་དགག་ཕྱོགས་ཀྱི་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་(negative constitutionalism)ཀྱང་ཟེར། དམངས་གཙོའི་བརྒྱུད་རིམ་དྲང་བདེན་དང་ཡང་དག་པ་ཞིག་གི་ཁྲོད་དུ་རྟག་དུ་ཁྲིམས་ལུགས་ཡང་དག་པ་བཟོ་པའི་ངེས་པ་མེད། དམངས་གཙོའི་ཁྲིམས་ལུགས་ཁག་ཀྱང་ནོར་བ་ཡིན་སྲིད། དེ་བས་སྲིད་གཞུང་གི་དབང་ཆར་ཚད་བཀག་བཟོ་རྒྱུ་དེ་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་ཀྱི་བྱེད་ལས་གཙོ་བོ་དེ་ཡིན་ལ།་སྤྱི་ཚོགས་ཁྲོད་ཀྱི་མི་དམངས་ཡོངས་རྫོགས་ཀྱི་འདྲ་མཉམ་གྱི་རང་དབང་དང་། ལྷག་པར། དམངས་གཙོའི་མཆེ་ཁ་ནས་གྲངས་མང་གིས་བཙན་དབང་བྱེད་མ་བཅུག་པར། གྲངས་ཉུང་གི་རང་དབང་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་རྒྱུ་དེ་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་ཀྱི་དམིགས་བྱ་གཙོ་བོ་དེ་ཡིན།(6)

  རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ལ་རྩ་ཁྲིམས་ཤིག་ཡོད་པ་དང་། སྲིད་གཞུང་གི་བྱེད་ལས་མཐའ་དག་རྩ་ཁྲིམས་དེའི་རྨང་གཞིའི་སྒང་ནས་རྩོམ་གྱི་ཡོད་ཚེ། ལུང་པ་དེ་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་ཀྱི་སྒྲོམ་གཞིའི་ནང་དུ་འཛིན་སྐྱོང་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།རྩ་ཁྲིམས་ཡོད་ཀྱང་། རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་འཚོ་གནས་ཐུབ་ཀྱི་མེད་པ། ཙི་ནའི་རྒྱལ་ཁབ་དང་། རྩ་ཁྲིམས་མེད་ཀྱང་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་འཚོ་གནས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་ཨིན་ཡུལ་ལྟ་བུ་ཡིན། རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་ནི་ཉམས་མྱོང་དང་དྲན་ཤིང་གི་མཛོད་ཁང་ཞིག་ཡིན་ཞེས་ཨན་སྒྲི་ར་སི་་ས་ཇོ་(Andras Sajo)་ལགས་ཀྱིས་གསུངས་བ་བཞིན། (7)དབང་ཆ་ལོག་པར་བེད་སྤྱོད་བཏང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་མྱོང་ཚོར་དེ་མི་སྡེ་སྤྱི་ཚོགས་སྤྱི་དང་ཡང་སྒོས་གནོད་འཚེ་ཕོག་ཡུལ་གྱི་མི་དམངས་ཚོའི་སེམས་ནང་དུ་གསལ་ལྷང་ངེར་གནས་ཡོད་པས། རྩ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡི་གེ་དེ་སྔར་གྱི་དབང་ཆ་གཅིག་སྡུད་ཀྱི་ཞེད་སྣང་དེའི་ཁྲོད་ནས་བྲིས་པ་ཡིན་ལ། རྩ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཁྲོད་དུ་དབང་ཆ་བེད་སྤྱོད་ལོག་པར་བཏང་བ་ངོས་འཛིན་ཡང་ཐོབ་ཏུ་འཇུག་གི་ཡོད། དེ་བས་རྩ་ཁྲིམས་ལམ་ལུགས་ནི་སྔར་གྱི་བྱུང་བ་དང་ཉམས་མྱོང་ཁག་གཞི་ལ་བཞག་ནས་བཙན་གནོན་ལ་ཁ་གཏད་གཅོག་པའི་ལམ་ལུགས་ཤིག་ཡིན་ནོ།།

  རྩ་ཁྲིམས་དམངས་གཙོ། (Constitutional Democracy)

  རྩ་ཁྲིམས་དམངས་གཙོ་ཟེར་དུས་རྩ་ཁྲིམས་དང་དམངས་གཙོ་གཉིས་མཉམ་དུ་སྦྱར་བའི་མིང་ཚིག་ཅིག་ཡིན་པས། དེའི་དོན་རྟོགས་པར། དམངས་གཙོའི་གོ་དོན་སྟབས་བདེ་ཞིག་ཀྱང་འཚམས་སྦྱོར་མི་བྱེད་ཐུ་མེད་ཆགས་ཡོད། དམངས་གཙོ་ལ་འགྲེལ་བཤད་རྒྱག་སྟངས་འདྲ་མིན་ཡོད་ལ། མཁས་པ་རེ་རེའི་དམངས་གཙོའི་གོ་དོན་འགྲེལ་ཚུལ་ཡང་མི་འདྲ་ལ།་མི་རིགས་འདྲ་མིན་གྱིས་དམངས་གཙོ་གོ་བ་ལེན་སྟངས་ཡང་མི་འདྲ། དེ་མ་ཚད། ཤེས་ཡོན་པའི་སྡེས་མང་གཙོར་འགྲེལ་སྟངསདང་མང་ཚོགས་ཀྱི་དམངས་གཙོའི་ལྟ་ཚུལ་དབར་ལ་ཡང་ཧེ་བག་ཆེན་པོ་ཡོད། ཆབ་སྲིད་ཚན་རིག་པ་མང་ཆེ་བས་དམངས་གཙོའི་འགྲེལ་བཤད་དེ་བརྒྱུད་རིམ་(Procedural terms)གྱི་ཐོག་ནས་རྒྱག་གི་ཡོད་ལ། དཔེར་ན། ཆབ་སྲིད་ཚན་རིག་པ་ཀྲོརཀལ་བེལ་(Tocqueville)དང་རོ་བྷེར་ཁྲི་་རྡའལ་(Robert Dahl)ཇོ་སེ་ཧྥུ་་ཞོན་ཕེ་ཁྲིར(Joseph Schumpeter)སེ་མིལ་་ཧན་ཁྲིན་ཁྲོན་(Samuel Huntington)་སོགས་ཀྱིས་དམངས་གཙོ་ནི་མི་དམངས་ཀྱི་དབང་སྒྱུར་རམ་སྲིད་གཞུང་འདེམས་སྒྲུག་བྱེད་པའི་བརྒྱུད་རིམ་ཞིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱས་ཡོད་ལ། རང་དབང་དང་དྲང་བདེན། ཕྱི་གསལ་ནང་གསལ་གྱི་འོས་བསྡུའི་གོ་རིམ་བརྒྱུད་ནས་སྲིད་གཞུང་འདེམས་སྒྲུག་བྱེད་པའི་ལུང་པ་ཞིག་ཡིན་ན་དེ་དམངས་གཙོའི་ལུང་པ་ཞིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་ལ། དེ་ལ་འོས་བསྡུའི་དམངས་གཙོ་(Electoral democracy)ཡང་ཟེར། འགྲེལ་ཚུལ་འདིའི་སྒང་ནས་དམངས་གཙོ་ཆེད་མཁས་པ་དང་ཆབ་སྲིད་ཚན་རིག་པ་ལེད་རེ་་སྒྲད་མོང་ཌི་(Larry Diamond) ལགས་ཀྱིས་འཛམ་གླིང་གི་ལུང་པ་ཁག་དམངས་གཙོ་ཡིན་མིན་གྱི་ས་མཚམས་དགར་གྱི་ཡོད་ལ། ཁོང་གི་ཉམས་ཞིབ་ཀྱི་འབྲས་བུ་གཞིར་བཞག་ན། སྤྱི་ལོ་༡༩༧༤ནས་༢༠༡༣་དབར་འཛམ་གླིང་གི་དམངས་གཙོའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་གྲངས་འབོར་༣༥་ནས་༡༢༠་ལ་ཡར་འཕར་ཡོད་ཚུལ་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། དུས་མཚུངས་སུ་འཛམ་གླིང་ནང་གུ་ཡངས་དམངས་གཙོའི་(Liberal Democracy)འཕེལ་ཚད་ཅིག་ཀྱང་ལོགས་སུ་འདོན་སྤེལ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་(8)་གཤམ་གྱི་དཔེ་རིས་ནང་གསལ་ལྟར་རེད།

  (དཔེ་རིས་ཡོངས་ཁུངས། Larry Diamond, Facing Up to theDemocratic Recession,2015)

  དམངས་གཙོ་དང་ཆབ་སྲིད་རང་དབང་། འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་སྐོར་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་མཁན་གྱི་ཨ་རིའི་ནང་གི་རང་དབང་ཁང་པ་(Freedom House)ཚོགས་པས་ཀྱང་། དམངས་གཙོ་འགྲེལ་ཚུལ་སྲབ་མོའམ་(thin definition)འོས་བསྡུ་གཞིར་བཞག་ནས་ལུང་པ་གང་ཞིག་དམངས་གཙོ་ཡིན་མིན་དབྱེ་བ་དགར་གྱི་ཡོད། (9) ཡིན་ཡང་ར་ཞི་ཡའི་སྲིད་འཛིན་ཕུ་ཀྲིན་(Vladimir Putin)དང་། ཧང་ཀི་རེའི་སྲིད་འཛིན་བེ་ཁི་ཁྲོར་་ཨོར་བྷིན་(Victor Orban)སོགས་འོས་བསྡུའི་ལམ་ཁ་བརྒྱུད་ནས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་འགོ་ཁྲིད་ཆགས་ཡོད་རུང་། འོས་བསྡུ་ཚར་རྗེས་མི་དམངས་ཀྱི་འཐུས་ཚབ་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་དབང་ཆ་རྐང་རྫིས་གཏོང་བ་དང་། རིམ་བཞིན་ལུང་པའི་ནང་གི་རང་དབང་གི་ཐོབ་ཐང་(དཔེར་ན། ཁྲོམ་སྐོར།་སྨྲ་བརྗོད།་གསར་འགོད་རང་དབང་)ཁག་ག་ལེར་དམ་དྲག་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་ལ།སྣང་ཚུལ་དེར་ཨ་རིའི་རྩོམ་པ་པོ་དང་གསར་འགོད་པ་གྲགས་ཅན་་ཧྥེ་རེ་སྒྲི་་རྫ་ཁ་རེ་ཡ་(Fareed Zakaria)་ཡིས་གུ་དོག་དམངས་གཙོའི་ཉི་ཤར་(The rise of illiberal democracy)་ཞེས་བརྗོད་ཀྱི་ཡོད་ལ། ཨ་རིའི་སྤྱི་མཐུན་ཚོགས་པའི་འོས་མི་་སྒྲོ་ནིལ་་ཁྲི་རོམ་ཕི་(Donald Trump)ལགས་ཨ་རིའི་སྲིད་འཛིན་ཆགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རྩོམ་པ་པོ་ཁོང་གིས་ཨ་རིའི་དམངས་གཙོ་དེ་ཡང་གུ་དོག་དམངས་གཙོ་ཞིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱས་འདུག སྣང་ཚུལ་འདི་དག་གི་སྟེང་ནས་ཁོང་གིས་འཛམ་གླིང་ནང་དམངས་གཙོ་དར་ཁྱབ་འགྲོ་གི་ཡོད་རུང་། རྩ་ཁྲིམས་གུ་ཡངས་རིང་ལུགས་དར་ཁྱབ་འགྲོ་གི་མེད་(Democracy is flourishing; constitutional liberalism is not)(9) ཅེས་གསུངས་ཡོད།

  རྩ་ཁྲིམས་དམངས་གཙོ་ནི་སྲིད་གཞུང་གི་ལམ་ལུགས་ཤིག་ཡིན་ལ། ལམ་ལུགས་དེའི་ཁྲོད་དུ་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་དབང་ཆའི་ཚད་བཀག་ཁ་གསལ་པོའི་ངང་འགྲེལ་བརྗོད་བྱས་ཡོད། རྩ་ཁྲིམས་དམངས་གཙོས་དབང་སྒྱུར་མཁན་དང་དབང་བསྒྱུར་ཡུལ་གྱི་འབྲེལ་བ་ཞིག་གླེང་གི་ཡོད། མི་དམངས་ཀྱིས་སོ་སོའི་འཐུས་མི་བརྒྱུད་ནས་དབང་སྒྱུར་བྱེད་པ་དང་། ཁྲིམས་ནི་མི་དམངས་རང་ཉིད་ཀྱིས་བཟོས་པ་ཡིན་པས།་དེ་ལ་གུས་བརྩི་བྱེད་དགོས་པའི་གནས་ལུགས་ཤིག་བཤད་གི་ཡོད། ཡིན་ཡང་། རྩ་ཁྲིམས་དང་དམངས་གཙོ་དབར་གྱི་འབྲེལ་བ་དེ་ཁ་རུ་ཁ་ཐུག་ཅིག་མིན་པར་རྙོག་འཛིང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན། དམངས་གཙོ་མཚམས་རེར་ཉེན་ཁ་ཆེན་པོ་ཡིན། དམངས་གཙོ་ལམ་ལུགས་ནི་མང་མོས་ཀྱི་འདོད་མོས་ལྟར་དོན་དག་ཆེ་མ་ཆུང་གསུམ་ཡོད་ཚད་ཐག་གཅོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པས། ལུང་པའི་ནང་གི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་ཐོབ་ཐང་རྡོག་རོལ་གཏོང་བའི་གྲངས་མང་གི་བཙན་དབང་(the tyranny of the majority) ཡོང་བའི་ཉེན་ཁ་ཡོད། (10)རྩ་ཁྲིམས་དམངས་གཙོས་གྲངས་མང་གི་དབང་སྒྱུར་(the rule of the majority) གཞིར་འཛིན་པ་གང་ཞིག་ལ། གྲངས་ཉུང་གི་ཐོབ་ཐང(the right of the minority)སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་ལམ་ལུགས་ཤིག་ལ་ཟེར་གྱི་ཡོད། དེ་ཇི་ལྟར་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད་རེད་ཟེར་ན། རྩ་ཁྲིམས་ནང་དབང་ཆ་ཡོངས་རྫོགས་སྲིད་གཞུང་གི་ལྟོས་མེད་ཀྱི་མ་ལག་ཀུན་ལ་བགོ་བཤའ་བརྒྱབ་ཡོད་པ་དང་། གཅིག་གིས་གཅིག་ལ་སོ་ལྟ་དང་གཟབ་ཉན་བྱས་ཏེ་དབང་ཆ་གཅིག་སྡུད་ཡོང་མ་ཐུབ་པ་ཞིག་བཟོས་ཡོད། དེ་བས་རྩ་ཁྲིམས་དམངས་གཙོ་ཡོད་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི་སྲིད་ལུགས་སྲ་བརྟན་ཡིན་ཞེས་བཤད་ཆོག

  འོས་བསྡུ་དམངས་གཙོ་(electoral democracy) ཡོད་པ་ཙམ་གྱིས་རྩ་ཁྲིམས་དམངས་གཙོ་(constitutional democracy) དང་གུ་ཡངས་དམངས་གཙོ(liberal democracy) ཡོད་པའི་མ་ཁྱབ་ཀྱང་། གུ་ཡངས་དམངས་གཙོ་ལག་བསྟར་བྱེད་བཞིན་པའི་ལུང་པ་ཚང་མ་རྩ་ཁྲིམས་དམངས་གཙོའི་ལམ་ལུགས་ཡིན།རྒྱུ་མཚན་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་ངས་དུས་རྒྱུན། གལ་ཏེ་ཁྱེད་ཀྱིས་དམངས་གཙོ་(Democracy) ནི་མི་དམངས་གཙོ་བོ་དང་ མི་དམངས་ཀྱིས་དབང་སྒྱུར་བའི་ཆབ་སྲིད་ལམ་ལུགས་ཤིག་རེད་ཅེས་ཚིག་གི་ངོ་གདོང་ལྟར་འགྲེལ་བརྗོད་བྱས་ན།་ཁྱེད་རང་ད་དུང་ཡང་གནའ་བོའི་གྷི་རེ་སིའི་དུས་རབས་སུ་ལུས་ཡོད་པའི་རྟགས་ཡིན་ལ། གནའ་བོའི་གྷི་རེ་སིའི་ཐད་ཀར་དམངས་གཙོ་ནས་དེང་རབས་འཐུས་མིའི་དམངས་གཙོ་དབར་གྱི་ལོ་ངོ་༢༥༠༠ ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཁྲོད་དམངས་གཙོའི་གོ་དོན་དང་མཚན་ཉིད་ལ་ཡུལ་དུས་གནས་བབ་ལ་དཔགས་པའི་འགྱུར་བ་སྣ་ཚོགས་ཕྱིན་ཡོད། དམངས་གཙོ་ལམ་ལུགས་ཟེར་དུས་བྲག་རྡོ་ཡུག་གཅིག་པ་ལྟ་བུའི་ཆབ་སྲིད་ལམ་ལུགས་ཤིག་མ་ཡིན་པར། བཟོ་དབྱིབས་དང་མ་དཔེ་འདྲ་མིན་སྣ་ཚོགས་ཡོད་ཆོག་ལ་ཡོད་ཀྱང་དགོས་པའི་ལམ་ལུགས་ཤིག་ཡིན། ཤར་རྒྱ་གར་ནས་ནུབ་ཡོ་རོབ་དང་ཨ་རི་ནང་གི་༼བྱ་བསྲེག་ཟས་༽ཚང་མའི་མིང(KFC)་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་ཡང་བྱ་ཤ་བསྲེགས་མའི་བྲོ་བ་ལོགས་ཀ་ཡིན་པ་བཞིན། ཤར་ཕྱོགས་ནས་ནུབ་ཕྱོགས་དབར་གྱི་དམངས་གཙོའི་ལུང་པ་ཚང་མ་དམངས་གཙོ་ཡིན་པ་བདེན་ཀྱང་། དམངས་གཙོའི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་བཟོ་དབྱིབས་དང་མ་དཔེ་མི་འདྲ་བ་མ་ཟད། བཟོ་དབྱིབས་རེ་རེར་ཐུན་མིན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་རེ་ཡོད་ཅེས་བརྗོད་ཀྱི་ཡོད།

  མཇུག་མཆན།

  Lui, Bruce. 2015. “China Marks First Anniversary Of Constitution Day With Awkward Silence”. China Change. https://chinachange.org/2015/12/04/china-marks-first-anniversary-of-constitution-day-with-awkward-silence/. 4. Larry Diamond, The Spirit of Democracy, 20-26.

  Holmes,Stephen. 1995. Passions And Constraint. 1st ed. Chicago: University of Chicago press, ཤོག་ངོས་༥་ལ་གཟིགས།

  Francis Fukuyama, 2014. Political Order And Political Decay. 1st ed.དཔེ་དེབ་ཀྱི་ངོ་སྤྲོད་ཚན་པར་གཟིགས།

  Dimitrijevic,Nenad. 2015. “Constitutionalism, constitution, and democracy Central European university. Department of political science, Budapest. January.2015. Lecture.

  5. Sajó, András. 1999. Limiting Government. 1st ed. Budapest: Central European University Press, ཤོག་ངོས་༢༢༥་ལ་གཟིགས།

  Dimitrijevic,Nenad.

  Sajó, András.Limiting Government. ཤོག་ངོས་༡༢་ལ་གཟིགས།

  Francis Fukuyama, “At the ‘end of history’still stands democracy.” The Wall Street Journal 6 (2014): 06-14.

  Laza Kekic,”The Economist Intelligence Unit’s index of democracy.” The Economist 21 (2007): 1-11.

  Tocqueville De, Alexis – Democracy In America – Volume I. Nalanda Digital Library, Chapter 30.ཤོག་ངོས་༤༤༤་ནས་༤༦༢་ལ་གཟིགས། Mill, John Stuart. On Liberty. 1st ed. Raleigh, N.C.: Alex Catalogue.དཔེ་དེབ་ཀྱི་ངོ་སྤྲོད་ཚན་པར་གཟིགས།

  Zakaria, Fareed. 1997. “The Rise Of Illiberal Democracy”. Foreign Affairs 76 (6): 22. doi:10.2307/20048274.ཤོག་ངོས་༡་ལ་གཟིགས།

  Fareed Zakaria, 2017. “America’s democracy has become illiberal” Washington post.